Эдийн засаг - KHANUUL.nutag.mn

АИ-92-с бусад шатахуун, дизелийн үнэ 300 төгрөгөөр нэмэгдэнэ

zulaa — Fri, 27 Mar 2026 12:50:02 +0800

Бензин шатахууны үнэ нэмэгдэх эсэх асуудлаар Аж үйлдвэр эрдэс баялгийн яамны төрийн нарийн бичгийн дарга Б.Дашпүрэв өнөөдөр сэтгүүлчдэд дараах мэдээллийг өгчээ.

Тэрбээр, "АИ92 бензин дээр үнэ нэмэгдэх асуудал яригдаагүй. Цаашид хоёр сараас хойш Дэлхийн эдийн засгийн нөхцөл байдал, газрын тосны үнээс хамаарсан нөхцөл байдал яригдана. АИ-92-с бусад шатахуун, дизелийн үнэ 300 төгрөгөөр нэмэгдэхээр болсон. Аж ахуйн нэгжүүд маань нийгмийн хариуцлагын хүрээнд хаврын тариалалтын улирал эхэлж байгаатай холбогдуулан 10.000 тонн бүтээгдэхүүнийг үнэ нэмэгдээгүй үнээр нийлүүлнэ гэж тохирсон. 300 төгрөгөөр нэмэгдэх асуудал өнөө маргаашдаа хэрэгжээд явна. Дэлхийн эдийн засгийн нөхцөл байдал, хөрш зэргэлдээ орнуудад үнэ өсөж байгаа хомсдол тодорхой хэмжээнд бий болж байгаатай холбогдуулан үнээ тодорхой хэмжээнд нэмээд явахаас өөр аргагүй" гэлээ.

Үндсэн цалингийн дундаж 2.5 сая төгрөг байна

zulaa — Tue, 17 Mar 2026 12:20:15 +0800

Үндэсний Статистикийн Хорооноос 2025 оны дөрөвдүгээр улирлын дараах дундаж болон голч цалингийн хэмжээг танилцууллаа.

Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн тайланд 2025 оны дөрөвдүгээр улирлын байдлаар нийт 54.2 мянган аж ахуйн нэгж, байгууллага (ААНБ)-ын 827.5 мянган ажиллагч хамрагдсан байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ) төлсөн ААНБ-ын тоо өмнөх улирлаас 174 (0.4%)-өөр нэмэгдэж, харин ажиллагчдын тоо 8.0 (1.0%) мянгаар буурчээ.

Ажиллагчдын тоо өмнөх улирлаас буурахад уул уурхай, олборлолт, барилга болон боловсролын салбарын ажиллагчид 0.9-2.1 (1.7%-4.5%) мянгаар буурсан нь нөлөөлжээ.

Улсын хэмжээнд 2025 оны дөрөвдүгээр улирлын байдлаар нэг ажилтанд ногдох сарын дундаж нэрлэсэн цалин 2.8 сая төгрөг, голч цалин 2.4 сая төгрөг, харин үндсэн цалингийн дундаж 2.5 сая төгрөг байна. Өмнөх улиралтай харьцуулахад сарын дундаж нэрлэсэн цалин 163.9 (6.0%) мянгаар нэмэгджээ.

Ажиллагчдын сарын дундаж нэрлэсэн цалингийн индекс 2025 оны эцэст 235.8, худалдан авах чадварыг илэрхийлэх бодит цалингийн индекс 145.3 байна. Бодит цалингийн индекс өмнөх улирлаас 3.9 хувиар нэмэгджээ.

Ажиллагчдын сарын дундаж нэрлэсэн цалин болон голч цалинг эдийн засгийн үйл ажиллагааны салбарын ангиллаар авч үзвэл уул уурхай, олборлолтын салбарын ажиллагчдынх хамгийн өндөр, зочид буудал, байр, сууц, нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарын ажиллагчдын цалин хамгийн бага хэвээр байна.

Уул уурхай, олборлолтын салбарт ажиллагчдын цалин 5.4 сая төгрөг байгаа нь улсын дунджаас 86.9 хувиар өндөр, харин зочид буудал, байр, сууц, нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарын ажиллагчдынх 1.9 сая төгрөг байгаа нь улсын дунджаас 34.9 хувиар бага байгаа аж.

Бодит цалингийн индексийг 2025 оны дөрөвдүгээр улирлын байдлаар өмнөх улиралтай харьцуулахад олон улсын байгууллага, суурин төлөөлөгчийн үйл ажиллагааны салбарынх хамгийн их буюу 13.3 хувиар нэмэгдсэн бол үл хөдлөх хөрөнгийн үйл ажиллагаа болон үйлчилгээний бусад салбарынх хамгийн их буюу 5.3-26.4 хувиар буурчээ.

Ажиллагчдын сарын дундаж нэрлэсэн цалин Төвийн бүс болон Улаанбаатар хотод улсын дунджаас 1.8-4.9 хувиар их бол Баруун, Зүүн, Хангайн бүсэд 4.2-17.4 хувиар бага байна.

Байгууллагын хариуцлагын хэлбэрээр авч үзэхэд, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар, хувьцаат компани, орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар, төсөвт байгууллагын ажиллагчдын сарын дундаж нэрлэсэн цалин улсын дунджаас 35.8-554.7 (1.2%-19.3%) мянган төгрөгөөр их байна. Харин бусад байгууллагад ажиллагчдын сарын дундаж нэрлэсэн цалин улсын дунджаас 311.7-1461.4 (10.8%-50.8%) мянган төгрөгөөр бага байгаа юм.

Нэрлэсэн цалин: Хэрэглээний үнийн индексээр засварлагдаагүй, худалдан авах чадварын өөрчлөлтийг илэрхийлдэггүй бөгөөд татвар суутгал хасагдаагүй цалин, хөлс юм.

Бодит цалин: Нэрлэсэн цалингийн хэрэглээний үнийн индексээр засварлагдсан, худалдан авах чадварын өөрчлөлтийг илэрхийлсэн үзүүлэлт юм.

Голч цалин: Ажиллагчдын цалинг өсөх эсвэл буурах эрэмбээр байршуулсан цувааг таллан хувааж байгаа ажилтны цалин буюу голч цалин байх бөгөөд мөнгөн дүнгээр илэрхийлэгдэнэ.

Алтны үнэ 4900 доллароос давлаа

zulaa — Fri, 23 Jan 2026 15:59:54 +0800

Чикагогийн таваарын биржид өчигдөр болсон арилжаагаар хоёрдугаар сард нийлүүлэх алтны үнэ 1,3 хувиар өсөж, нэг унц нь 4900.6 ам.долларт хүрчээ. Мөн Нью-Йоркийн таваарын биржид болсон арилжаагаар хоёрдугаар сард нийлүүлэх алтны үнэ түүхэн дээд үзүүлэлт буюу унц нь 4950 ам.долларт хүрсэн байна.

Геополитикийн тодорхойгүй нөхцөл байдал, АНУ-ын Холбооны нөөцийн сан бодлогын хүүгээ бууруулна гэсэн хүлээлт, долларын ханш сулрах магадлал, Төв банкууд нөөцөө төрөлжүүлж, нөөц дэх доллароо багасгаж, алтыг их хэмжээгээр худалдан авч байгаа зэргээс шалтгаалан алтны үнэ тасралтгүй өссөөр байна гэж шинжээчид дүгнэжээ.

Үнэт металлын зах зээлд оролцогчдын Лондоны холбооноос явуулсан санал асуулгад хамрагдсан шинжээчдийн үзэж байгаагаар, энэ онд алтны үнэ 5000 доллароос давна гэдэг нь нэгэнт тодорхой болсон байна. Тухайлбал, ICBC Standard bank-ны стратегийн шинжээч Жулиа Ду-гийн таамаглаж байгаагаар бол, алтны үнэ энэ онд дунджаар 6050 доллар/унц орчимд хэлбэлзэх ажээ.

Хан-Уул дүүрэгт шинэ орон сууцны үнэ өсөлттэй байна

zulaa — Wed, 14 Jan 2026 12:07:16 +0800

Нийслэлийн төвийн зургаан дүүрэгт байрлах орон сууцны нэгдсэн үнийн тарифыг Үндэсний статистикийн хорооноос өнгөрөгч оны арванхоёрдугаар сарын байдлаар танилцууллаа.

Орон сууцны үнийн индекс 2025 оны арванхоёрдугаар сард 1.38 болж, өмнөх оны мөн үеэс 12.3 хувиар, өмнөх сараас 0.8 хувиар тус тус өссөн байна. Тухайлбал, орон сууцны насжилтаар авч үзвэл, шинэ орон сууцны үнэ өмнөх оны мөн үеэс 10.8 хувиар, өмнөх сараас 1.2 хувиар, хуучин орон сууцны үнэ өмнөх оны мөн үеэс 13.6 хувиар, өмнөх сараас 0.8 хувиар тус тус өссөн байна.

Шинэ орон сууцны нэг метр квадрат талбайн дундаж үнэ таван сая төгрөг болж, Сүхбаатар дүүрэгт хамгийн өндөр буюу 5.97 сая төгрөгийн үнэтэй байна. Шинэ орон сууцны дундаж үнэ өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад нийслэлийн Хан-Уул дүүрэгт 7.3 хувь буюу 342 мянган төгрөгөөр өссөн нь хамгийн өндөр үнийн дүнтэй байгаа бол Сонгинохайрхан дүүрэгт 4.4 хувь буюу 145 мянган төгрөгөөр өссөн нь хамгийн бага үнийн дүнтэй байгаа аж.

Харин хуучин орон сууцны тухайд, хуучин орон сууцны нэг метр квадрат талбайн дундаж үнэ 5.06 сая төгрөг болж, Сүхбаатар дүүрэгт хамгийн өндөр буюу таван сая төгрөгийн үнэтэй байна.

ҮСХ: Өнгөрсөн долдугаар сарын байдлаар улсын төсөв 1,3 их наяд төгрөгийн алдагдалтай гарлаа

zulaa — Mon, 18 Aug 2025 13:59:51 +0800

Үндэсний статистикийн хорооноос 2025 оны долдугаар сарын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтийг танилцууллаа.

Өнгөрсөн сарын байдлаар улсын хэмжээнд инфляц 8,1 хувьтай гарлаа. Өнгөрсөн сарын байдлаар барааны бүлгийн үнэ жилийн 5.4 хувиар өссөн бол үйлчилгээний бүлгийн үнэ 16.6 хувиар өссөн байна. Мөн өнгөрсөн сард улсын нэгдсэн төсвийн орлого, тусламжийн хэмжээ 16,6 их наяд төгрөг болж, ӨОМҮ-ээс 6.1 хувиар буурчээ. Нийт зарлага, цэвэр зээлийн хэмжээ 16,9 их наяд төгрөгт хүрч, 10,7 хувиар нэмэгджээ. Ингэснээр өнгөрсөн сарын байдлаар төсөв 1,3 их наяд төгрөгийн алдагдалтай гарлаа.

Төсөв алдагдалтай гарахад нүүрсний экспорт буурса1н нь голлон нөлөөлжээ. Нөгөө талд өрхийн орлого 1,9 сая төгрөг болж, ӨОМҮ-ээс 138 мянган төгрөгөөр нэмэгдсэн гэж Үндэсний статистикийн хороо танилцууллаа.

Орон сууц, ус болон цахилгааны үнийн өсөлт инфляц нэмэгдэхэд нөлөөлжээ

zulaa — Tue, 18 Mar 2025 18:16:15 +0800

Банкны холбоо банкнуудын санхүүгийн үзүүлэлт, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг танилцууллаа.

Тус холбооны тайланд дурдсанаар инфляцын өсөлтийн хурд аажмаар саарч нэг оронтой тоонд хүрсэн ч цаашид өсөх хандлагатай байгаа аж. Дотоодын хүнс тэр дундаа мах болон гурилын үнийн өсөлт нь инфляц нэмэгдэхэд нөлөөлж буй. Мөн цахилгаан, эрчим хүчний үнийг сүүлийн улиралд нэмэгдүүлсэнтэй холбоотойгоор орон сууц, ус болон цахилгааны үнийн өсөлт нь инфляц нэмэгдэхэд нөлөөлжээ. Цалин, тэтгэврийн өсөлт нь бараа, бүтээгдэхүүний эрэлтийг нэмэгдүүлж, эрэлтийн гаралтай инфляцын түвшин нэмэгдэх суурь шалтгаан болж байгааг тэмдэглэсэн байна.

Б.Чойжилсүрэн: Эрчим хүчний үнэ чөлөөлөх асуудлыг ярина

zulaa — Mon, 23 Dec 2024 13:47:41 +0800

Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаан үргэлжилж байна. Хуралдаанаар УИХ-ын гишүүд сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгааны үнэ тарифын талаар Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэнгээс асуулт асууж хариулт авч байна.

УИХ-ын гишүүн Ж.Алдаржавхлан: Сэргээгдэх эрчим хүчний асуудал дээр гоё сайхан зүйл яриад байдаг. Эдийн засгийн бүтцийг нь цааш нь яг яах ёстой юм бэ.

Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн: Олон жил халамжийн байдлаар явж ирсэн нь үнэн. Үнэ чөлөөлөх асуудал дээр олон сорилт хүндрэл байна. Сонгуулиар асуудал болчихож магадгүй гээд Баян-гийн цахилгаан станцын асуудал бас л дарагдсан. Одоо "Бөөрөлжүүт" дээр ч гэсэн үнийн асуудлыг нилээн ярилаа. Бид нар ороод ирсэн төслийг хэрэгжүүлэхэд бэлэн байгаа. Үнэ чөлөөлөх асуудлыг ярьж эхэлнэ. Хамгийн эхэнд бид жилийн чадал 12 хувьтай байгааг гүйцээх шаардлага байна. Бид чадлаа гүйцээж чадахгүй, хүндхэн нөхцөлд байгаа. 2017 онд ч гэсэн сэргээгдэх эрчим хүчний үнэ өндөр орж ирсэн байдаг. Ийм өндөр үнээр нийлүүлнэ гэж өдөр болгон л орж ирж байна. Ашиглалтад орох тусгай зөвшөөрлөө хүлээж байгаа газрууд бий. Би гэхдээ нэгд нь ч зөвшөөрөл өгөөгүй л байна.

УИХ-ын гишүүн О.Цогтгэрэл: Цаашид гэрээндээ уян хатан нөхцөл оруулах арга бий юу. Эрчим хүчний үнийг чөлөөлөхийн тулд өрсөлдөөн бий болгоно гэж ярьчихаад хоорондоо зөрүүтэй шийдвэрүүд гаргаад, үнийн хатуу шийдэлтэй байхаар цаашид яах вэ.

Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн: Жилдээ 8760 цаг гэж тооцвол 6900 цаг дээр нь яриад байгаа үнийг нь баталгаажуулж өгсөн. Эс бөгөөс бид эрчим хүчний үнийг чинь баталгаажуулж өгөхгүй гээд хэлчихвэл ямар ч хөрөнгө оруулалт энэ салбар дээр чинь орж ирэхгүй болчихоод байна.

ЭКСПОРТ СҮҮЛИЙН 10 ЖИЛД: Төмөр замгүйгээс болоод гаргаж чадаагүй 232 сая тонн нүүрсээ ЭКСПОРТОЛСОН бол өдийд нийтдээ 600 гаруй сая тонн нүүрс зарах байжээ

zulaa — Fri, 06 Dec 2024 13:29:50 +0800

Ганцмод-Гашуунсухайт хил дамнасан төмөр зам бараг одоогоос 10 гаруй жилийн өмнө ашиглалтад орох байсан ч Монголын тал өргөн царигтай төмөр зам барьсан. Мөн олон нийтийн дунд зарим хэсэг нь "Танк орж ирэх гэж байна", "Төмөр замаар Хятадууд вагоноор орж ирнэ" гэх хийрхсэн улстөржилтийн улмаас сүүлийн 10 гаруй жилийн хугацаанд гацаанд орсон. Үүний улмаас бид ямар хэмжээний боломжийг алдсан бэ гэдэг нь асуудал дагуулаад буй.

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Ц.Туваан хэлэхдээ "Төмөр зам есөн жилийн өмнө ашиглалтад орсон бол манай улс 232 сая тонн нүүрс тээвэрлэж, 18.5 тэрбум ам.долларыг нэмж олох боломжтой байсан гэх тооцооллыг манай яамнаас гаргасан. Харин Хятадын талаар 2.3 орчим тэрбум ам.долларын алдагдал, зардал хүлээсэн.

Хил холболтын төмөр зам холбогдсоноор манай улс нийтдээ 120 сая тонн нүүрсийг экспортлох боломж бүрдэнэ" гэх мэдээллийг өгсөн.

Тэгвэл бид 2015-2024 оны хооронд буюу сүүлийн 10 жилд Монгол Улс хэчнээн хэмжээний нүүрсийг экспортод гаргасан талаарх мэдээллийг Гаалийн Ерөнхий газрын эх сурвалжтайгаар хүргэж байна. Тодруулбал,

-2015 онд 14.4 сая тонн байсан нүүрсний экспорт 2023 онд 69.6 саян тоннд хүрчээ-

2015 онд 14.4 сая тонн, 2016 онд 25.6 сая, 2017 онд 33.0 сая, 2018 онд 35.8 сая, 2019 онд 36.5 сая, 2020 онд 28.6 сая, 2021 онд 15.7 сая, 2022 онд 31.7 сая, 2023 онд 69.6 сая, 2024 оны 12-р сарын 1-ний байдлаар 74.2 сая тонн нүүрсийг экспортолсон байна.

Өөрөөр хэлбэл, нийт 365.1 сая тонн экспортолсон гэсэн үг. Хэрвээ сайд Ц.Туваан хэлсэн 232 сая тонн нүүрсийг экспортолж чадсан бол нийт 597.1 сая тонн нүүрс экспортлох боломж байжээ.

Криптовалют: Эхлэгчдэд зориулсан цагаан толгой

zulaa — Tue, 25 Jun 2024 17:56:50 +0800

Альтернатив санхүүгийн эхлэгчдийн ертөнцийн хувьд - дижитал хөрөнгийн дэлхийн зах зээл, эхний алхамуудаас сүүлийн үеийн хэрэгслүүдэд сэтгэл хангалуун байхын тулд зөвхөн мэдэх төдийгүй криптовалют гэж юу болохыг ойлгох нь чухал юм. Үндсэн ойлголтуудаас эхэлцгээе: криптовалют бол янз бүрийн функцтэй, төвлөрсөн бус ( DEX ) төлбөрийн систем болох нэг буюу өөр блокчейн тооцоо, нягтлан бодох бүртгэлийн нэгж (токен) юм. Энэ нэгж нь 0-ээс хойшхи 8 тэмдэгт эсвэл бүхэл тоонуудын дарааллаар бичигддэг. Тиймээс нэрсийн нэг нь дижитал валют юм. Гэхдээ одоо байгаа болон ирээдүйн криптовалютын төслүүд нь гүйлгээний криптографийн шифрлэлтийн алгоритм дээр суурилдаг тул сүүлийн үеийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлж, санхүүгийн гүйлгээнд оролцогчдын нэрээ нууцлах боломжийг олгодог "криптовалют" гэсэн нэр томъёог ашиглах нь илүү зөв юм.

Баримт! DEX төлбөрийн систем ба төвлөрсөн системүүдийн ( CEX ) хоорондох ялгаа нь жишээлбэл, VISA , MasterCard бол Блокчейн дахь гүйлгээнд оролцогчид банкууд болон бусад төрийн санхүүгийн зохицуулах байгууллагуудын хяналт, зуучлалгүйгээр криптовалютыг найдвартай шилжүүлдэг.

Криптовалютын түүхийн товч аялал

Криптовалютын салбарыг бүхэлд нь хөгжүүлэх эхлэлийн цэг нь Блокчейны Биткойн дахь Genesis-block (эхний блок) үүссэн он сар өдөр гэж тооцогддог – 2009 оны 1-р сарын 3ны өдөр. Хэдийгээр дэлхийн хамтын нийгэмлэг 2008 оны 10-р сарын 31-нд Сатоши Накамотогийн зохиосон техникийн баримт бичиг (whitepaper) хэвлэгдсэнээс хойш хэдэн сарын өмнө №1 криптовалютын талаар мэдсэн. Энэ нууц нэрээр хэн нуугдаж байгаа нь одоогоор тодорхойгүй байна. Гэсэн хэдий ч криптовалютын 3 зарчмыг боловсруулсан хүн бол Накамото юм.

Төвлөрлийг сааруулах – төрийн холбогдох байгууллагуудын хяналт сул байх.
Өргөтгөх чадвар - блокчейний уян хатан байдал, сүүлийнх нь DEX програмын хэрэглэгчид болон хөгжүүлэгчдийн өсөн нэмэгдэж буй эрэлт хэрэгцээнд үр дүнтэй дасан зохицох чадвар.
Гүйцэтгэл - гүйлгээ боловсруулах хурд.

Дараагийн бүх криптовалютын стартапууд "Накамотогийн зарлигийг" чандлан ашиглаж, Блокчейн шинж чанарыг сайжруулахад чиглэсэн шинэлэг өндөр технологийн механизмуудыг нэгтгэж, улмаар криптовалютыг тухайн блокчэйний уугуул (өөрийн) токен болгон ашигладаг.

Баримт! Bitcoin ( BTC ) нь ижил нэртэй төвлөрсөн бус тархсан бүртгэлийн (Блокчейныг) сонгодог токен юм. Сүүлийнх нь үндсэндээ бүх крипто гүйлгээний түүхийг харуулсан дижитал дэвтэр юм. Бусад дижитал хөрөнгийг альткойнууд гэж нэрлэдэг - өөр токенууд юм.

Криптовалютын хангамж

Энэ бол чухал зүйл юм: "дижитал алт" (Биткойн), Накамотогийн үндсэн дээр бүтээгдсэн алткойнууд нь тодорхой улсын үндэсний мөнгөн тэмдэгт болох фиат мөнгөний сонгодог дэмжлэггүй байдаг. Экосистемийн динамик хөгжил (Блокчейн) ба үүний үр дүнд одоогийн үнэ, мөн уугуул зоосны үнийн өсөлт нь дараах үндсэн хүчин зүйлүүдээс шалтгаална.

крипто төслийг боловсруулах багийн мэргэжлийн ур чадвар, хүлээн зөвшөөрөгдсөн түвшин - ил тод техникийн баримт бичиг, тодорхой замын зураглал;
өсөн нэмэгдэж буй нийгэмлэг – крипто төсөлд итгэдэг, дэмждэг крипто сонирхогчдын нийгэмлэг;
дэлхийн санхүүгийн ертөнцийн "халимууд" болох хүрээлэнгийн хөрөнгө оруулагчдаас хөрөнгө татах хурд.

Гэсэн хэдий ч энэ нь мемкойнуудад хамаарахгүй - DOGE , Shiba Inu, Pepe болон бусад энэхүү дэд бүлгийн дижитал криптовалютын хөрөнгүүдэд. Ихэвчлэн түрэмгий маркетингийн ард байгаа хайп (зохиомлоор бий болгосон шуугиан) болон олон нийтийн дэмжлэг нь ийм альткойныг тогтвортой байлгадаг бүх зүйл нь юм.

Стейблкойн

Техникийн хувьд эдгээр нь блокчейн дээр ажилладаг, гэхдээ бодит барьцаатай ижил криптовалютууд боловч өөр өөр байдаг дижитал хөрөнгийн бүлэг. Тодорхой тогтвортой зоосны барьцаа хөрөнгийн байнгын хараат бус аудит нь үндсэндээ дижитал хэлбэрт шилжсэн валют болох санхүүгийн чадамжийг баталгаажуулдаг. Жишээлбэл, капиталжуулалтын чиглэлээр тэргүүлэгч USDT (Tether) нь Хойд Америкийн доллараар ойролцоогоор 90%, АНУ-ын засгийн газрын бонд 10%-иар баталгаажсан. Үүний үр дүнд 1 USDT үргэлж +/- $1-тэй тэнцүү байх бөгөөд түүний үнэ цэнэ - худалдан авах чадвар нь АНУ-ын фиат валютын чадавхитай хамааралтай байдаг.

АНУ-ын хориг арга хэмжээ ам.долларт хэрхэн нөлөөлж, Хятадыг хэрхэн хүчирхэгжүүлж байна вэ

zulaa — Wed, 19 Jun 2024 10:00:59 +0800

Сүүлийн үед гео эдийн засгийн бараг гол хэрэгсэл болоод байгаа хориг арга хэмжээ нь тэр бүр үр дүнтэй байдаггүй гэж Европын олон улсын харилцааны зөвлөлийн шинжээч Агата Демаре үзэж байна. Тэрбээр “Хориг арга хэмжээний урвуу үйлчилгээ: Хориг арга хэмжээ хэрхэн дэлхийг АНУ-ын ашиг сонирхолд бус өөрчилж байна вэ” номоороо дамжуулан АНУ-ын хязгаарлалтууд ам.долларын үүрэг, ролийг хэрхэн өөрчилж, юунд хүргэх талаар үзэл бодлоо илэрхийлжээ. “Америк хамгийн хүчтэй эдийн засгийн зэвсгийнхээ үр дүнг урт хугацаанд хангахын тулд хориг арга хэмжээний сөрөг үр дагаврын талаар болон эдгээр нь дэлхийн даяарх компани, холбоотнууд болон сөргөлдөгчдийнх нь стратегид хэрхэн нөлөөлдөг талаар тодорхой төсөөллийг бий болгох шаардлагатай” гэж Агата Демаре онцолжээ.

2020 оны гуравдугаар сард Москва хотноо Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн орнуудын сангийн сайд нарын уулзалт болсон. Хэдийгээр энэ нэгдлийн талаар өрнөдийн хэвлэлүүд мэдээлэх нь ховор ч ихээхэн жин дардаг байгууллага. Дэлхийн хүн амын тал хувийг хамардаг нэгдэлд Хятад, Энэтхэг, Пакистан, Орос зэрэг томоохон гүрнүүд багтдаг. Тус уулзалтаар гэмгүй мэт санагдах шийдвэр гаргасан нь худалдааны төлбөр тооцоог үндэсний валютаар хийх тохиролцоонд хүрч байв. Ингэхдээ ШХАБ-ын сангийн сайд нар тодорхой зорилго тавьсан нь АНУ-ын хориг арга хэмжээнээс зайлсхийхийн тулд төлбөр, тооцоог ам.доллароор хийж эхлэх явдал байв. Ам.доллароор хийж байгаа аливаа шилжүүлэг тодорхой хугацааны дараа АНУ-ын банкаар дамжих тул хоригт орох эрсдэл бий. АНУ-ын сангийн яам банкнууддаа сэжигтэй эсвэл хоригийг зөрчсөн аливаа шилжүүлгийг царцаах чиглэл өгдөг. Тиймээс АНУ-тай тийм ч дотно биш харилцаатай ШХАБ-ын ихэнх гишүүн орнуудад энэхүү асуудлыг шийдэх шаардлага тулгарсан.

Энэ шийдвэрээс хойш хэдэн сарын дараа Оросын статистик мэдээлэлд нэгэн ер бусын хандлага ажиглагдсан нь түүхэнд анх удаа Орос, Хятадын худалдааны төлбөр тооцооны тал гаруй хувийг ам.доллар бус харин өөр валютаар хийсэн байв. Москва, Бээжин хоёр хэлсэндээ хүрч, төлбөрийн өөр системийг байгуулж эхлэв.

Тус хоёр улсын компаниуд олон улсын шилжүүлэгтээ рубль, юанийг түлхүү хэрэглэх болжээ. Ингэснээр, хоёр талын худалдаа АНУ-ын хоригт орох эрсдэлээс ангижрав.

“Бид ам.доллароос биш харин ам.доллар биднээс явж байна” хэмээн В.Путин хэлж байлаа.

Харин АНУ-ын улстөрчдөд баярлах шалтгаан байсангүй. Нөхцөл байдал ийн өрнөсөн нь АНУ-ын сөргөлдөгчид ам.долларгүй асуудлаа шийдэх сонирхол их буйг баталж байв. АНУ-ын хориг арга хэмжээнд орохоос өөрсдийгөө хамгаалахыг хүссэн орнуудын хувьд хамгийн хялбар арга нь ам.доллароос татгалзах хувилбар байв.

Ам.долларын дэлхийн үүрэг роль нь зөвхөн АНУ-ын эдийн засгийн тэргүүлэх байр сууринд бус бусад валютын санхүүгийн суваг байхгүй байсанд оршдог. Ихэнх төв банкнууд өөр хоорондоо шууд харилцдаггүй тул худалдааны төлбөр тооцоог үндэсний валютаар хийх боломж байдаггүй. Тухайлбал, Энэтхэгийн рупийг Өмнөд Африкийн рэндээр шууд солих систем байдаггүй. Тиймээс гуравдагч орны валют, тэр дундаа өргөнөөр хэрэглэдэг ам.долларыг хэрэглэхээс өөр аргагүй байв. Харин өдгөө нөхцөл байдал хурдацтай өөрчлөгдөж байна.

Дэлхий даяар төв банкнууд, ялангуяа хөгжиж буй орнууд санхүүгийн харилцаагаа төрөлжүүлэх, үндэсний валютын хэрэглээг идэвхжүүлэх, ингэснээр олон улсын нэр хүндээ нэмэгдүүлэх зорилгоор ам.доллароос хараат байдлаа буруулахыг зорьж байна.

Вашингтон хориг арга хэмжээгээ “сумлах” тусам ам.долларын хэрэглээтэй холбоотой эрсдэл ширүүн мэдрэгдэж байна.Тэр дундаа аюул нь зуурдынх бус. Учир нь АНУ-тай харилцаа муудсан тохиолдолд урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авсан байх ёстой. Тиймээс дэлхийн олон арван улс орон ам.доллароос зайлсхийх механизмыг шуурхай боловсруулж эхэлжээ.

Төв банкнуудын тэргүүн нарын төлөвлөгөөнд хоёр талын валютын своп хэлцэл тэргүүн байр суурийг эзэлж байна. Ийм төрлийн хэлцэл нь төв банкнуудад ам.долларын зуучлалгүйгээр өөрсдийн валютаа бусад валютаар шууд солих боломж олгодог. Валютын свопыг АНУ, Европ, Японы төв банкнууд сүүлийн 10 жилд идэвхтэй хөгжүүлсэн. Харин сүүлийн үед эл салбарт Бразил, Хятад, Энэтхэг, Турк зэрэг хөгжиж буй зах зээлүүд гарч ирж байна. Энэ нь дэлхийн зах зээлд үзүүлэх тэдний нөлөө өсөж байгааг, мөн тэд өрнөдийн орнуудын дэлхий дахинд ноёрхож байхдаа байгуулсан санхүүгийн сувгаас тусдаа суваг бий болгоход бэлэн болсныг илтгэж байна.

Энэ чиг хандлагын тэргүүн эгнээнд Хятад зогсож байгаа. Хятадын Ардын банк нийт 500 тэрбум ам.долларын үнийн дүн бүхий валютын своп хэлэлцээрийг 60 улс оронтой байгуулжээ. Өдгөө тус банк АНУ-ын Холбооны нөөцийн сангаас илүү своп шугамтай болсныг харуулж байна. Ингэхдээ Хятад улс АНУ-ын холбоотон болон сөргөлдөгч орнуудтай зэрэг своп хэлэлцээр байгуулсан. Харин тэдний дунд АНУ байхгүй байгаа нь гайхах зүйл биш.

Ойрын хугацаанд Бээжин Вашингтоны санхүүгийн хяналтаас гарах, урт хугацаанд АНУ-ын хориг арга хэмжээний эрсдэлээс хамгаалах, дэлхийн санхүүгийн систем дэх ам.долларын давамгайлсан байр суурийг сулруулахыг зорьж байна.

Хятадтай зэрэгцэн Энэтхэг, Япон хоёр спов хэлэлцээр нь шаардлагатай үед Америкийн санхүүгийн сувгийг алгасах боломж болгож байна хэмээн ил тод хүлээн зөвшөөрч байна. Энэтхэг улс своп хэлэлцээрээ хэдийн хэрэгжүүлээд эхэлсэн. 2019 онд тус улс Оросоос зенит пуужин худалдан авах тухай хэлэлцээ хийж дуусгасан юм. Энэ нь мэдээж хэрэг АНУ-д цохилт болсон. Учир нь Вашингтон, Энэтхэгийг өөрийнх нь “Patriot” эсвэл “THAAD” комплексыг илүүд үзнэ гэж найддаг байв. Дели, Москва хоёр таван тэрбум ам.долларын шилжүүлэг хийвэл хориг арга хэмжээнд орох байлаа. Учир нь Вашингтон бусад улс орнуудад Орост үйлдвэрлэсэн цэргийн техник худалдаж авахыг хориглодог. Харин Дели, Москва хоёр асуудлыг шийдэх гэж тэвдсэнгүй. Үүний тулд талууд аль зөвлөлтийн үед байгуулж байсан своп хэлэлцээрээ сэргээж, хоёр улсын үндэсний валютаар төлбөр тооцоогоо хийжээ.

АНУ-ын хориг арга хэмжээнээс зайлсхийх зорилгоор ам.доллароос татгалзах нь АНУ-тай таагүй харилцаатай улс орнуудын хувьд асуудлыг шийдэх түргэн арга зам.

Гэхдээ хэрэв тэд SWIFT зэрэг өрнөдийн санхүүгийн сувгийг ашигласан хэвээр байвал энэ нь тийм ч ашигтай биш. SWIFT нь салбартаа маргаангүй тэргүүлэгч үйлчилгээ. Энэхүү сүлжээ нь санхүүгийн ертөнцийг тэр чигт нь хэрсэн. Нийт 11 мянга орчим байгууллага өөр хоорондоо секунд тутамд 440 мэдээлэл илгээж, нийт зургаан их наяд ам.долларын үнийн дүн бүхий төлбөр тооцоог өдөр тутам гүйцэтгэж байна.

SWIFT системийн төв Бельгид байрладаг хэдий ч АНУ-тай нягт хамтран ажилладаг. Тус системээр дамждаг төлбөр тооцооны 40 хувь ам.доллароор илэрхийлэгддэг. SWIFT систем ам.долларыг хадгалахын тулд Вашингтонтой хамтран ажиллаж, хориг арга хэмжээг нь зөрчиж буй шилжүүлгийг царцаахаас өөр сонголт байхгүй. Тэр бүү хэл хориг арга хэмжээнд орсон улс орнуудтай харилцаагаа таслах ч хэрэг гарахыг үгүйсгэх аргагүй. Яг ийм явдал 2012 онд гарч байлаа. Тухайн үед АНУ-ын хүчтэй шахалт дор SWIFT Ираны банкнуудыг өөрийн сүлжээнээс хасаж байсан билээ. Иран руу мөнгө шилүүлэх, авах бараг боломжгүй болж байсан. Тиймээс АНУ-тай таагүй харилцаатай улс орнууд SWIFT системийг ашигладаггүй өөрсдийн санхүүгийн механизм боловсруулж эхэлсэн. Үүнд Хятад улс тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гайхах зүйлгүй.

Гуравхан жилийн дараа Хятад улс олон улсын төлбөр тооцоог юаниар гүйцэтгэх өөрийн гэсэн CIPS системийг бүтээсэн тухай зарлаж байлаа. Үүсгэн байгуулагчид дунд BNP Paribas, Citi, Deutsche Bank, HSBC зэрэг аваргууд орсон байсан тул ихээхэн анхаарал татсан.

SWIFT компани хүртэл тус сүлжээг боловсруулах туслах саналыг Бээжинд тавьж байжээ. Гэсэн хэдий ч дуулиан шуугиантайгаар зарлагдаж, SWIFT-тэй өрсөлдөнө гэж Бээжингийн найдаж байсан систем удалгүй бүтэлгүйтэж эхэлсэн. Бүхэл бүтэн 2016 оны турш гүйцэтгэсэн шилжүүлгийн нийт дүн дөнгөж 700 тэрбум ам.доллар буюу SWIFT системийн өдрийн эргэлтийн дөнгөж 10 хувийг эзэлж байв. CIPS системд хэд хэдэн асуудал байлаа. Юуны өмнө тус систем дөнгөж 20 банкийг нэгтгэж байснаас гадна хоногт 11 цаг л ажилладаг. Мөн үнэт цаасны худалдан авалт эсвэл хөрөнгө оруулалтын урсгалыг гүйцэтгэж чадахгүй байжээ. Дээр нь ихэнх банкирууд тус системд богино хугацааны сонирхол төдий хандав.

Гэсэн хэдий ч CIPS системийн эхэн үедээ нүүр тулсан хүндрэлүүд Хятадын улстөрчдийг зогсоосонгүй. Тэд санхүүгийн байгууллагуудыг шинэ системд нэгдэхийг ятгасаар байв. Хятадын эдийн засгийн нөлөө нэмэгдэхийн хэрээр Азийн банкнууд цаг хугацааны явцад CIPS систем нь Бээжинтэй бизнес хийдэг хэнбугайн ч хувьд зайлшгүй хэмээн итгэн, хэлэлцээр байгуулж эхэлжээ. Удалгүй энэхүү схемийг Хятадаас их хэмжээний хөрөнгө оруулалт авдаг хөгжиж буй орнууд сонирхож эхлэх нь тэр. Улмаар таван жилийн хугацаанд CIPS Африкийн 40 гаруй банктай хэлэлцээр байгуулжээ. Эцсийн бүлэгт Бээжингийн хүчин чармайлт үр дүнгээ өгч эхэллээ. 2021 онд CIPS систем 12 их наяд ам.долларын үнийн дүн бүхий шилжүүлэг гүйцэтгэжээ. Хэдийгээр энэ нь SWIFT системийн эргэлтийн бага хувьтай тэнцэх ч таван жилийн хугацаанд 17 дахин нэмэгдсэн өндөр үзүүлэлт. Өдгөө CIPS системд дэлхийн 100 гаруй улсын 1300 орчим банк нэгдээд байна.

Хятадын CIPS систем дэлмийн санхүүгийн сувагт гүн гүнзгийн нэвтэрсэн SWIFT-ийг гүйцэх магадлал бага. Гэхдээ Хятад улс CIPS механизмын тусламжтай SWIFT системгүйгээр шилжүүлэг хийх бүрэн боломжтой болох тэр өдөрт бэлтгэж байна. Корнеллийн их сургуулийн профессор Эсвар Прасадын хэлснээр, энэ систем байгаа нь өөрөө чухал. CIPS системд давуу талууд бий. Энэхүү механизм нь Бээжинд дэлхий даяар урсаж буй санхүүгийн урсгалыг ажиглах боломж олгож байна. 2030-аад оны эхээр Хятад улс дэлхийн хамгийн том эдийн засгийн хүч болох нь тодорхой тул Бээжинд ашиг сонирхлоо илэрхийлэх чухал хөшүүрэг болох нь дамжиггүй. Эх сурвалж: Forbes