Хорин хавар, намрын хугацаанд “Номин ногоон уул ус бол үнэлээд баршгүй үнэт эрдэнэ” гэх чиг баримжааны гэгээн гэрэл элсэн нутгийг гэрэлтүүлсээр ирлээ. Энэхүү шинжлэх ухааны үндэслэл бүхий үзэл баримтлалаас эхлээд элсэн цөлийг баян бүрд болгон хувиргах бодит туршлага хүртэл, элсэн шуурганд нэрвэгдэж байсан Хангин хошууныхан гайхалтай “ногоон хариултын хуудас”-ыг бичиж чаджээ.

Өмнө нь хүмүүсийн төсөөлөлд элсэн цөл нь амьдрах боломжгүй, “үхлийн бүс” байв. Хятадын долоо дахь том цөл болох Хөвчийн цөлийн “Хөвч” гэх нэр нь монгол хэлний “нумын утас” гэсэн утгатай үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь Хатан голын “几” хэлбэрийн дотор байрладаг. Хатан голыг нумаар төсөөлбөл, Хөвчийн цөл нь нумын утас мэт байрлалтай. Цөлийн гол хэсэг нь Хангин хошууны нутагт байрладаг. Нийтдээ 18,900 м2 талбайг хамарсан аварга шар луу мэт баруунаас зүүн тийш үргэлжилдэг.

Нүд алдам өргөн цагаан элсэн цөлийн эсрэг үе үеийн хүмүүсийн хамтын хүчин чармайлтаар халуун нар, тэсгим хүйтэн, элсэн шуургыг даван туулж, Хөвчийн цөлийн 6000 гаруй м2 талбайг номин ногоон болгож чадсан. Ингэснээр Хятадын хойд хэсгийн экологийн аюулгүй байдлын хамгаалалтын бүсийг үр дүнтэй бэхжүүлжээ.

Наймдугаар сард Хөвчийн цөлийн гүнд S215 мужийн зэрэглэлийн хурдны замаар давхихад элсэн дунд шугам мэт зам суналзана. Замын хоёр талаар бургас, ногоон өвс салхинд найгана. Цөлийг огтлон гарсан энэхүү зам нь Хангин хошууны “Цөлжилтийг сааруулж, зам дагуу хөгжүүлэх” стратегийн гол үр дүн юм. Зам дагасан ногоон байгууламжийн улмаас элсэн шуурга багасаж, ургамалжих нөхцөл бүрдсэн.

Гучин жилийн өмнө энэ нутагт цөл тасралтгүй үргэлжилж, аялах боломжийг төсөөлөхийн аргагүй байв.

Хөвчийн цөл нь Хангин хошууны нийт нутаг дэвсгэрийн 52.2 хувийг эзэлдэг байсан. Зам тээвэр бараг хөгжөөгүйгээс тусгаарлагдмал, хоцрогдсон байв. 1997 оны эхээр Хангин хошуу цөлийн дундуур хурдны зам барихаар шийджээ.

- Тухайн үед нөхцөл байдал маш хүнд байсан, усгүй, цахилгаангүй, элсэн шуурга, өндөр температур… гэж барилгын ажилд оролцсон Ли Бинлян дурсав. Гурван жилийн хугацаанд бүх хошууны 130,000 албан хаагч, оршин суугчид хөрөнгө мөнгө, хөдөлмөрөө хандивлаж, нийт 7 удаагийн “Арван мянган хүний цөлжилттэй тэмцэх их ажиллагаа”-г зохион байгуулсан.

1999 онд Өвөр Монголын анхны цөлийг гаталсан автозам ашиглалтад орж, Хөвчийн цөлийг дайран өнгөрөх 115 км урт зам бий болсон. Энэ нь “Замд суурилсан цөл хяналт, сегментчилсэн менежмент”-ийн шинэ хандлагыг анхлан хэрэгжүүлж, фермер, малчдын тээвэр, аж үйлдвэрийн хөгжилд дэмжлэг болсон төдийгүй цөл дунд “ногоон эрч хүч”-ийг бий болгожээ.

Өнөөдөр S215, S316, G242 зэрэг долоон хурдны зам элсэн дундуур суналзаж, нийт 770 км замын сүлжээг бүрдүүлжээ. Зам хаана баригдана, тэнд цөлжилтийн хяналт даган хэрэгждэг болсон. Замын хоёр талын ногоон байгууламж нүүдэллэх элсийг чимээгүй тогтоон барьж байна. Өнөөдрийн байдлаар энэ замын дагуух экологийн нөхөн сэргээлт ойролцоогоор 400,000 га талбайг хамарчээ.

Цөлийг гаталсан хурдны замын амжилт нь “боломжгүй”-г “боломжтой” болгон хувиргаж, цөлжилттэй тэмцэх урам зоригийг эрс нэмэгдүүлсэн.

“Хүн ба цөл”-ийн тэмцлийн олон арван жилийн явцад Хангин хошуу шинжлэх ухаанд суурилсан цөлжилтийн хяналтын “сургамжит туршлага”-ыг бүрдүүлжээ.

“Умардын гурван хамгаалалтын бүс” төслийн зургаа дахь шатанд Юньдун ногоон байгууламжийн төслийн удирдагч Лю Шаодун өөрийн бүтээсэн үр суулгагч төхөөрөмжөө танилцуулсан. Төхөөрөмж нь хөрсийг нэгэн зэрэг сийлж, үр суулгаж, дарж өгдөг бөгөөд бүх үйл явц 10 секундэд багтдаг.

Лю Шаодун:

- Гараар тарих нь удаан, хөдөлмөр их шаарддаг, үр ашиг багатай байсан. Иймээс би үр ашгийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарлав.

Олон удаагийн туршилтын дараа тэрээр төхөөрөмжөө сайжруулж, ургамлын амьдрах чадварыг 60 хувиас 85 хувь хүртэл нэмэгдүүлжээ. Энэхүү технологийг Хатан голын “几” хэлбэрийн бүс нутгийн цөлжилттэй тэмцэхэд өргөн ашиглаж байна.

Гараар ухах аргаас эхлээд дрон ашигласан үр суулгалт, автомат төхөөрөмж хүртэл шинжлэх ухааны арга барил тасралтгүй нэвтэрч иржээ. Ой, өвс, эмийн ургамлын гурвалсан хөгжлийн загвар, агаарын тариалалт, хиймэл ойжуулалт зэрэг олон арга систем бүрдсэн.

Мөн усан урсгалаар тарих, хамгийн бага инвазив агаарын урсгалаар тарих, спираль өрөмдлөг зэрэг “арван секундын тарих технологи”, бургас бутлах, нөхөн сэргээх машин, элс тогтоох төхөөрөмж зэрэг олон инноваци өргөн хэрэглэгдэж байна. Цөлийн том өгөгдөл, дрон технологи хослон хэрэглэснээр цөлжилтийн хяналтын үр ашиг мэдэгдэхүйц өссөн бөгөөд Хөвчийн туршлага улс даяар түгэн дэлгэрчээ.

S215 зам дагуу цөлийн гүнд явахад хэдэн арван мянган гүн цэнхэр фотоэлектрик хавтангууд элсэн дунд далай мэт өргөн тархжээ.

“Эдгээр хавтангууд нь цөлжилтийг хянах олон талын үүрэгтэй” гэж Мэнши бааз дахь Хөвчийн 2 сая киловаттын фотоэлектрик төслийн Или цахилгаан станцын дэд захирал Ли Фэй тайлбарлав.

“Тулгуурууд нь элсийг тогтоож, хавтангууд нь ууршилтыг бууруулан сүүдэр үүсгэж, ургамал ургах жижиг орчныг бүрдүүлдэг.”

“Цахилгаан үйлдвэрлэл + цөлжилт хяналт + тариалалт” гэсэн энэхүү загвар нь нэг талын хөрөнгө оруулалтыг өөрчилж, “экологийн сайжрал – үйлдвэрлэлийн нэмүү өртөг – иргэдийн ашиг” гэсэн тогтвортой эргэлтийг бий болгожээ.

Хөвчийг төв болгосон үндэсний цөлийн шинэ эрчим хүчний баазын хүрээнд Хангин хошуу нарны эрчим хүч, орон зайн давуу талыг ашиглан “экологи + фотоволтайк” хосолсон үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байна.

Өнөөдөр Хангин хошууны экологийн орчин тасралтгүй сайжирсаар байна. Ойн бүрхэвч 2005 оны 9.2 хувиас 19.15 хувь болж өссөн бөгөөд ургамлын бүрхэвч 60–65 хувьтай тогтвортой байна. Нийт нөхөн сэргээлт 323,333 га-аас давж, цөлжсөн газар бараг тал хувиар багассан. Тус нутаг нь НҮБ-аас хүлээн зөвшөөрөгдсөн “Дэлхийн цөлийн экологийн эдийн засгийн жишиг бүс” болсон.

2022 онд Өвөр Монголын Сурталчилгааны хэлтэс Хангин цөлжилтийн хяналтын багт “Умардын хилийн үлгэр жишээ” хэмээх хүндэт цол олгосон байдаг.

Дуут багийн малчин Н.Отгонхуарын амьдрал энэ цөлтэй салшгүй холбоотой байв. Түүний бэлчээрийн 90 хувь нь нүүдэл элсэнд дарагдаж, зам, цахилгаангүй, амьдрал хүнд нөхцөлд байсан тул тэрээр багадаа энэ нутагт буцахаас зайлсхийдэг байжээ.

Гэвч хэдхэн жилийн дараа тэрээр цөлд дургүй байсан охиноос цөлжилтийн хяналтын туршлага түгээгч болж хувирсан байна.

2003 онд тэрээр орлого нэмэгдүүлэх зорилгоор цөлжилтийн хяналтын компанид ажилд оржээ. Түүний тарьсан элсэн бургас, харгана зэрэг модны амьдрах чадвар өндөр байсан бөгөөд бүр улиас хүртэл цөлд ургасан байна.

Ингэснээр тэрээр өөрийн суулгацын туршлага дээр тулгуурлан мод үржүүлэг эхлүүлж, цөлжилтийн эсрэг урт хугацааны ажлаа эхлүүлжээ.

Олон жилийн турш тэрээр ойролцоогоор 2,667 га цөлжсөн газрыг ногооруулсан бөгөөд хамтран ажиллагсдаа Шинжаан, Төвд зэрэг бүс нутагт илгээж туршлагаа түгээсэн байна.

Хөвчийн цөлжилтийн хяналтын амжилт нь зөвхөн ногоон байгууламж сэргээсэн хэрэг бус, харин экологийн сайжрал ба эдийн засгийн хөгжил зэрэгцэн уялдах шинэ замыг нээсэн явдал юм.

Энэхүү өөрчлөлт нь нам, засгийн газрын бодлого, аж ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалт, иргэдийн оролцоо, технологийн шинэчлэл, үр дүнг нээлттэй хуваалцах зэрэг олон хүчин зүйлийн уялдаа холбооны үр дүн юм.

Чухам энэ олон талын хамтын ажиллагаа нь хуучин “үхлийн тэнгис”-ийг аажмаар амьд баянбүрд болгон хувиргаж, “Номин ногоон уул ус бол үнэлээд баршгүй үнэт эрдэнэ” гэсэн үзэл баримтлалын бодит жишээ болсон юм.

Хөвчийн олон улсын цөлийн форум нь цөлжилтийн хяналтын туршлага солилцох чухал платформ болон хөгжиж, энэхүү үзэл баримтлалыг түгээх гол цонх болсон байна. 2007 оноос хойш есөн удаа амжилттай зохион байгуулагдсан бөгөөд дэлхийн олон орны төр, засгийн төлөөлөл, мэргэжилтэн, бизнесийнхэн оролцдог.

Энэхүү форумын үр дүнд Хөвчийн туршлага олон улсад түгэн, цөлжилтөд нэрвэгдсэн бүс нутагт бодит тусламж, жишиг болж байна.

Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ши Жиньпин Хөвчийн 6, 7 дахь форумд баярын захидал илгээж, энэ туршлагыг өндрөөр үнэлсэн байна.

2017 онд НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцийн 13 дахь бага хурлын үеэр Хөвчийн туршлага НҮБ-ын баримт бичигт тусгагдаж, дэлхийн жишиг загвар болсон.

2018 онд Хангин хошууг Экологи, Байгаль орчны яамнаас “Номин ногоон уул ус бол үнэлээд баршгүй үнэт эрдэнэ” үзэл баримтлалын хоёр дахь багц инновацийн бааз болгон тодорхойлсон бөгөөд энэ нь Өвөр Монголын анхны, мөн Хятадын цөлжсөн бүс нутгийн анхны тохиолдол юм.

Өнөөдөр Хөвчийн цөлжилтийн хяналтын загвар нь Хятадын “ногоон нэрийн хуудас” болжээ. Хангин хошууны ард иргэд энэ туршлагаа Хулан шарга дааг, Улаан Бух, Тэнгэр элс, Такламакан зэрэг бүс нутагт түгээж, “Бүс ба Зам” санаачилгын хүрээнд олон улстай хуваалцаж байна.

Хятад улс Саудын Араб, Монгол зэрэг орнуудтай цөлжилтийн эсрэг хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, экологийн аюулгүй байдлын хамтын нийгэмлэг байгуулахад хувь нэмэр оруулж байна.

Зураг: 2005–2025 оны хооронд Хангин хошууны ургамлын бүрхэвчийн харьцуулалт